सुगड पूजन विधी

मुंबई: भारतीय संस्कृतीत मकर संक्रांतीचा सण मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो. या दिवशी सूर्य मकर राशीत प्रवेश करतो. महाराष्ट्रात या सणाचे औचित्य साधून सुवासिनी 'सुगड पूजन' करतात. सुगड म्हणजे मातीचे लहान माठ, जे निसर्गाप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्याचे प्रतीक मानले जातात. यंदा बुधवार, 14 जानेवारी 2026 रोजी मकर संक्रांतीच्या दिवशी हे पूजन केले जात आहे. नवीन धान्याचा नैवेद्य देवाची पूजा करून अर्पण करण्याची ही प्राचीन परंपरा आजही जपली जात आहे.  सुगड हे पृथ्वीचे प्रतीक मानले जाते, तर त्यातील धान्य हे समृद्धीचे प्रतीक आहे. महाराष्ट्रात सुवासिनी एकमेकींना वाण देऊन हा आनंद द्विगुणित करतात.

सुगड पूजन कधी आणि कसे करावे?

सुगड पूजनाचा शुभ मुहूर्त पंचांगानुसार, 14 जानेवारी 2026 रोजी मकर संक्रांतीचा पुण्यकाळ हा सकाळी 7:15 वाजल्यापासून सुरू झाला असून तो सायंकाळी 5:40 पर्यंत असेल. या काळात सुगड पूजन करणे अत्यंत फलदायी मानले जाते. विशेषतः दुपारच्या वेळेपूर्वी हे पूजन उरकण्यावर अनेक कुटुंबांत भर दिला जातो.

पूजेसाठी लागणारे साहित्य सुगड पूजनासाठी प्रामुख्याने दोन मोठ्या आणि दोन लहान मातीच्या सुगडांची (त्याला 'सुघट' असेही म्हणतात) आवश्यकता असते. त्यासोबतच खालील साहित्याचा वापर केला जातो:

हळद-कुंकू आणि अक्षता.

नवे धान्य: हरभरे, ओले दाणे, ऊस, बोरे, गाजर.

तीळ-गूळ आणि हलवा.

फुले आणि अगरबत्ती.

सुगड पूजन करण्याची विधी सुगड पूजनाची प्रक्रिया अत्यंत साधी आणि सात्विक आहे. सर्वप्रथम पूजेची जागा स्वच्छ करून तिथे रांगोळी काढावी. त्यानंतर सुगडांना बाहेरून हळद-कुंकवाचे पाच उभ्या रेषा (बोटे) ओढाव्यात. सुगडामध्ये हरभरे, बोरे, ऊस, गाजर, गहू किंवा तांदूळ यांसारखे ऋतूमानानुसार उपलब्ध असणारे धान्य भरावे.

त्यावर तीळ-गूळ ठेवून पाटावर किंवा चौरंगावर सुगडांची मांडणी करावी. सुगडाची पूजा करून त्यावर अक्षता आणि फुले वाहावीत. धूप-दीप दाखवून देवाला नमस्कार करावा आणि कुटुंबाच्या सुख-समृद्धीसाठी प्रार्थना करावी.

सांस्कृतिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व सुगड पूजन हे केवळ धार्मिक कर्मकांड नसून ते शेती आणि निसर्गाशी जोडले गेले आहे. संक्रांतीच्या काळात शेतात नवीन धान्य येते. या धान्याचा पहिला मान ईश्वराला आणि निसर्गाला देण्यासाठी ही पूजा केली जाते.

वाण देण्याची परंपरा सुगड पूजनानंतर सुवासिनी एकमेकींना 'वाण' देतात. यामध्ये सुगडामध्ये भरलेल्या वस्तू किंवा इतर उपयुक्त वस्तू दिल्या जातात. "तीळ गूळ घ्या, गोड गोड बोला" असे म्हणत स्नेह वृद्धिंगत करण्याची ही पद्धत सामाजिक सलोख्याचे उत्तम उदाहरण आहे.