वर्षातील महत्त्वाच्या खगोलीय घटनांपैकी एक असलेले खग्रास चंद्रग्रहण आज अनुभवायला मिळणार आहे. जगभरातील सुमारे ३.३ अब्ज लोक या घटनेचे साक्षीदार होणार असून, भारतातही हे ग्रहण विविध शहरांमध्ये वेगवेगळ्या वेळी दिसणार आहे. प्रामुख्याने पूर्व भारतात ग्रहणाचा कालावधी अधिक असेल, तर उर्वरित भारतात हे ग्रहण चंद्रास्ताच्या वेळी किंवा अंशतः स्थितीत पाहायला मिळेल.

भारतात ग्रहणाची स्थिती आणि वेळ

भारतात ग्रहणाचे दृश्य स्वरूप प्रादेशिक स्थानानुसार बदलणार आहे. उत्तर-पूर्व भारत आणि कोलकाता सारख्या शहरांमध्ये चंद्र लवकर उगवणार असल्याने, तेथील रहिवाशांना ग्रहणाचा सर्वाधिक कालावधी अनुभवता येईल.

दुसरीकडे, दिल्ली, मुंबई आणि बेंगळुरू यांसारख्या शहरांमध्ये जेव्हा चंद्र उगवेल, तेव्हा ग्रहणाचे अंतिम टप्पे सुरू असतील. या शहरांतील नागरिकांना खग्रास (Total) आणि खंडग्रास (Partial) स्थितीचे शेवटचे क्षण पाहायला मिळतील.

ग्रहणाचे जागतिक वेळापत्रक (भारतीय प्रमाणवेळेनुसार)

या ग्रहणाचा संपूर्ण प्रवास सुमारे ५ तास ३९ मिनिटांचा असेल. यामध्ये 'टोटॅलिटी' म्हणजेच चंद्र पूर्णपणे लाल दिसण्याचा काळ ५८ मिनिटांचा असेल.

छायाकल्प (Penumbral) टप्पा सुरू: दुपारी २:१४ वा.

खंडग्रास (Partial) ग्रहण सुरू: दुपारी ३:२० वा.

खग्रास (Totality) स्थिती सुरू: सायंकाळी ४:३४ वा.

ग्रहणाचा मध्य (Peak): सायंकाळी ५:०३ वा.

खग्रास स्थिती समाप्त: सायंकाळी ५:३३ वा.

ग्रहणाची पूर्ण समाप्ती: रात्री ७:५३ वा.

'ब्लड मून' म्हणजे काय? त्यामागील विज्ञान

जेव्हा पृथ्वी ही सूर्य आणि चंद्राच्या बरोबर मधोमध येते, तेव्हा पृथ्वीची सावली (Umbra) चंद्रावर पडते. यालाच खग्रास चंद्रग्रहण म्हणतात. या स्थितीत चंद्र पूर्णपणे काळा न पडता गडद लाल रंगाचा दिसतो, ज्याला 'ब्लड मून' असे संबोधले जाते.

या लाल रंगामागे 'रॅले स्कॅटरिंग' (Rayleigh scattering) हे शास्त्रीय कारण आहे. सूर्याचा प्रकाश जेव्हा पृथ्वीच्या वातावरणातून प्रवास करतो, तेव्हा निळ्या रंगाच्या लहरी विखुरल्या जातात. मात्र, तांबड्या रंगाच्या लहरी पृथ्वीच्या वातावरणातून वळून चंद्रापर्यंत पोहोचतात. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, चंद्रावर दिसणारा हा लाल प्रकाश म्हणजे पृथ्वीवर एकाच वेळी होणाऱ्या सर्व सूर्योदय आणि सूर्यास्तांचा एकत्रित प्रकाश असतो.

हे ग्रहण केवळ भारतातच नव्हे, तर उत्तर अमेरिका, पूर्व आशिया, ऑस्ट्रेलिया आणि पॅसिफिक महासागर क्षेत्रातूनही स्पष्टपणे दिसणार आहे. खगोलप्रेमींसाठी ही एक दुर्मिळ पर्वणी असून, वैज्ञानिक दृष्टीकोनातून या घटनेचा अभ्यास करण्यासाठी जगभरातील वेधशाळा सज्ज झाल्या आहेत.