Makar Sankranti Date Science: मकर संक्रांत दरवर्षी 14 जानेवारीलाच का येते? जाणून घ्या यामागील खगोल विज्ञान आणि ऐतिहासिक कारणे

भारतीय सणांमध्ये मकर संक्रांतीचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे आहे. बहुतांश हिंदू सण हे चंद्राच्या गतीवर आधारित असल्याने त्यांच्या तारखा दरवर्षी बदलतात, मात्र मकर संक्रांत हा सण सूर्याच्या स्थितीवर आधारित असल्याने तो साधारणपणे १४ जानेवारीला येतो. असे असले तरी, खगोलशास्त्रीय गणना आणि इतिहासाचा अभ्यास केल्यास असे दिसून येते की मकर संक्रांतीची तारीख कायमस्वरूपी स्थिर नाही. 2026 मध्ये हा सण 14 जानेवारीला साजरा होत असला तरी, भविष्यात ही तारीख पुढे सरकणार आहे.

सूर्याचा मकर राशीत प्रवेश

'संक्रांत' म्हणजे संक्रमण किंवा प्रवेश. जेव्हा सूर्य एका राशीतून दुसऱ्या राशीत प्रवेश करतो, तेव्हा त्याला संक्रांत म्हणतात. मकर संक्रांतीच्या दिवशी सूर्य धनू राशीतून मकर राशीत प्रवेश करतो. या दिवसापासून सूर्याचे 'उत्तरायण' सुरू होते, म्हणजेच पृथ्वीच्या उत्तर गोलार्धात दिवस मोठा आणि रात्र लहान होऊ लागते. शास्त्रीय भाषेत सांगायचे तर, 'विंटर सॉल्स्टिस' (Winter Solstice) नंतर काही दिवसांनी ही घटना घडते.

तारीख बदलण्याचे वैज्ञानिक कारण

मकर संक्रांतीची तारीख दरवर्षी १४ जानेवारी न राहण्यामागे 'अयनचलन' (Precession of Equinoxes) ही प्रक्रिया कारणीभूत आहे. पृथ्वी स्वतःच्या अक्षावर फिरताना थोडी डगमगते. यामुळे दर ७२ ते ८० वर्षांनी मकर संक्रांतीची तिथी एक दिवसाने पुढे सरकते. (Makar Sankranti Is Decided According To This Thing)

१९ व्या शतकात: हा सण अनेकदा १३ जानेवारीला साजरा केला जायचा.

वर्तमान काळात: आता हा सण १४ किंवा १५ जानेवारीला येतो.

भविष्यातील गणना: खगोलशास्त्रज्ञांच्या मते, इसवी सन २१०० नंतर मकर संक्रांत १६ जानेवारीला साजरी होऊ लागेल.

इतिहास काय सांगतो?

ऐतिहासिक नोंदींनुसार, मुघल सम्राट अकबरच्या काळात मकर संक्रांत १० जानेवारीच्या आसपास येत असे. त्याही मागे गेल्यास, महान खगोलशास्त्रज्ञ आर्यभट्ट यांच्या काळात हा सण डिसेंबरच्या अखेरीस साजरा केला जात होता. हिंदू पंचांग 'निरयन' (Sidereal) गणनेचा वापर करते, जे ताऱ्यांच्या स्थितीवर आधारित आहे. तर पाश्चात्य कॅलेंडर 'सायाना' (Tropical) गणनेवर आधारित असते. याच फरकामुळे मकर संक्रांतीची तारीख काळानुसार बदलत जाते.

धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व

तारखेमध्ये बदल होत असले तरी, या सणाचे महत्त्व कमी होत नाही. मकर संक्रांत हा प्रामुख्याने पेरणी आणि कापणीचा (Harvest Festival) सण आहे. दक्षिण भारतात याला 'पोंगल', पंजाबमध्ये 'लोहरी' आणि आसाममध्ये 'बिहू' म्हटले जाते. हा दिवस दानधर्म, पवित्र नद्यांमध्ये स्नान आणि तिळगुळ वाटून नात्यांमधील गोडवा वाढवण्यासाठी समर्पित आहे.

2026 ची विशेष माहिती

या वर्षी 14 जानेवारी 2026 रोजी मकर संक्रांतीचा पुण्यकाळ दुपारी सुरू होत आहे. खगोलशास्त्रज्ञांनुसार, सूर्याचा मकर राशीतील प्रवेश बुधवारी दुपारी होणार असल्याने, 14 जानेवारी हा दिवसच सण साजरा करण्यासाठी शास्त्रोक्त मानला जात आहे.

(The above story first appeared on LatestLY on Jan 01, 1970 05:30 AM IST. For more news and updates on politics, world, sports, entertainment and lifestyle, log on to our website latestly.com).