Old Monk ला 'Rum' म्हणून विकता येणार नाही, FSSAIचा मुंबई उच्च न्यायालयात दावा

देशातील लोकप्रिय रम (Rum) ब्रँड ओल्ड मंकला 'रम' (Rum) या लेबलखाली विकता येणार नाही, असे भारतीय अन्न सुरक्षा आणि मानक प्राधिकरणाने (FSSI) मुंबई उच्च न्यायालयात सांगितले आहे. न्यूट्रल स्पिरिटमध्ये रम फ्लेवर मिसळून हे उत्पादन तयार केले जाते, त्यामुळे ते खऱ्या अर्थाने रम या वर्गवारीत बसत नाही, असा नियामकाचा युक्तिवाद आहे. हंगामी मुख्य न्यायाधीश रवींद्र व्ही. घुगे आणि न्यायमूर्ती गौतम ए. अंखड यांच्या खंडपीठासमोर ही सुनावणी झाली.

वादाचा गाभा: पॅकेजिंगपेक्षा उत्पादनाचे स्वरूप

एफएसएसएआयच्या वकिलांनी न्यायालयाला स्पष्ट केले की हा वाद केवळ पॅकेजिंगवरील मजकुरापुरता मर्यादित नसून उत्पादनाच्या मूळ स्वरूपाशी संबंधित आहे. विद्यमान अन्न सुरक्षा नियमांनुसार हे पेय 'रम-फ्लेवर्ड स्पिरिट' म्हणूनच विकले आणि विपणित केले जावे, असे प्राधिकरणाचे म्हणणे आहे. उत्पादक कंपनी मोहन रॉकी स्प्रिंगवॉटरने ग्राहकांची दिशाभूल होत असल्याच्या नियामकाच्या चिंतेनंतर सुधारित पॅकेजिंग लेबल न्यायालयासमोर सादर केल्यानंतर ही सुनावणी झाली.

अतिरिक्त घटकांवरून वर्गीकरणाचा वाद

हा कायदेशीर वाद एफएसएसएआयने केलेल्या प्रयोगशाळा चाचण्यांमधून सुरू झाला. या चाचण्यांमध्ये अनेक लोकप्रिय स्पिरिट ब्रँड्समध्ये बाह्य कृत्रिम किंवा निसर्ग-सदृश फ्लेवरिंग घटक आढळून आले. अन्न सुरक्षा आणि मानक (मद्यार्क पेये) नियमावली, २०१८ नुसार रम आणि व्हिस्कीसारख्या मानकीकृत स्पिरिटना पारंपरिक ऊर्ध्वपातन आणि मुरवण्याच्या प्रक्रियेतून मिळणारी वैशिष्ट्यपूर्ण चव आणि सुगंध कायम राखणे बंधनकारक आहे. न्यूट्रल अल्कोहोल बेसमध्ये कृत्रिम फ्लेवरिंग मिसळल्यास उत्पादनाची मूळ ओळखच बदलते आणि त्यामुळे त्याला 'रम' म्हणणे दिशाभूल करणारे ठरते, असा एफएसएसएआयचा दावा आहे. हे उत्पादन सेवनासाठी सुरक्षित असले तरी त्याच्या घटकांमुळे ग्राहकांना अचूक माहिती देण्यासाठी वेगळी वर्गवारी आवश्यक आहे, असे प्राधिकरणाने स्पष्ट केले.

सुधारित लेबल आणि आर्थिक फटका

याआधीच्या सुनावणीत ओल्ड मंकच्या उत्पादक कंपनीने पॅकेजिंगमधील "7 years old blended" यासारखा दिशाभूल करणारा मजकूर हटवण्याचे मान्य केले होते. संपूर्ण स्पिरिट सात वर्षे मुरवलेले आहे असा गैरसमज ग्राहकांमध्ये निर्माण होऊ शकतो, अशी चिंता न्यायालयाने आधी व्यक्त केली होती. जुन्या पॅकेजिंगवरील महत्त्वाचा अस्वीकरण मजकूर सर्वसामान्य ग्राहकांना वाचता येणार नाही इतक्या लहान फॉन्टमध्ये छापलेला असल्याचेही न्यायमूर्तींनी निदर्शनास आणून दिले होते.

उत्पादक कंपनीच्या वतीने ज्येष्ठ वकील नवरोझ एच. सिरवाई यांनी न्यायालयाला सांगितले की, सध्या सुरू असलेल्या विक्री बंदीमुळे कंपनीचे मोठे आर्थिक नुकसान होत असून १२० दिवसांच्या या बंदी काळात दररोज सुमारे १ कोटी रुपयांचा फटका बसत आहे. न्यायालयाने राज्य उत्पादन शुल्क विभागाला सुधारित लेबल डिझाइनचा तातडीने आढावा घेण्याचे निर्देश दिले. एफएसएसएआयने प्रस्तावित पॅकेजिंग बदलांचे मूल्यांकन करण्यासाठी अतिरिक्त वेळ मागितला, त्यानंतर उच्च न्यायालयाने पुढील सुनावणी ११ सप्टेंबर रोजी ठेवली.

संपूर्ण उद्योगावर परिणाम

या नियामक कारवाईचा फटका केवळ ओल्ड मंकलाच बसलेला नाही. यापूर्वी एफएसएसएआयने मॅकडॉवेल्स नंबर १ रम, रॉयल चॅलेंज व्हिस्की, अँटिक्विटी ब्लू व्हिस्की, बॅगपायपर डिलक्स व्हिस्की आणि ओल्ड कास्क डिलक्स XXX रम या ब्रँड्सच्या काही प्रकारांविरोधातही कारवाई केली होती.

या नियामक दबावामुळे संपूर्ण मद्य उद्योगात हालचाल सुरू झाली आहे. २४ ऑगस्ट रोजी प्रतिस्पर्धी उत्पादक युनायटेड स्पिरिट्सने आपली कायदेशीर आव्हान याचिका मागे घेतली आणि मूळ कंपनी डिजिओसह एफएसएसएआयच्या निर्देशांचे पालन करण्याचे मान्य केले. उद्योगातील प्रमुख कंपन्या आता आपल्या उत्पादनांची मूळ चव कायम ठेवत पॅकेजिंगवरील घोषणा बदलण्याचा किंवा वादग्रस्त फ्लेवरिंग घटक काढून टाकण्याचा पर्याय निवडत आहेत.