गटारी अमावस्या vs दीप अमावस्या: महाराष्ट्रात दिव्यांचा प्रकाश आणि मेजवानीचा दुहेरी सोहळा!

आषाढ महिन्याची सांगता आणि पवित्र श्रावण महिन्याच्या आगमनापूर्वी येणारी अमावस्या ही महाराष्ट्रात एकाच वेळी दोन वेगवेगळ्या नावांनी आणि प्रथांनी साजरी केली जाते. आषाढ अमावस्येचा दिवस हा  ‘दीप अमावस्या’(Deep Amavasya) आणि ‘गटारी अमावस्या’ (Gatari Amavasya) म्हणून सर्वश्रूत आहे. यंदा बुधवार, 12 ऑगस्ट 2026 दिवशी ही आषाढ अमावस्या  आहे.  दीप अमावस्या साजरी करताना  दिव्यांची पूजा करून ज्ञानाचा प्रकाश पसरवला जातो, तर गटारी साजरी करण्यामागे श्रावण महिन्यातील पथ्ये पाळण्यापूर्वी मांसाहाराची मेजवानी केली जाते. नक्की वाचा: गटारी, दीप अमावस्या की आषाढ अमावस्या: श्रावण महिना सुरू होण्याआधीचा दिवस नेमका काय? 

दीप अमावस्या: प्रकाशाचे स्वागत

आषाढ अमावस्येला 'दीप अमावस्या' किंवा 'दिव्यांची अवस' असे म्हटले जाते. या दिवशी घरातील सर्व दिवे, कंदील आणि निरांजने स्वच्छ केली जातात, घासून पुसून लख्ख केली जातात. संध्याकाळच्या दिवेलागणीला त्यांची मनोभावे पूजा केली जाते. दिव्यांची आरास करून रांगोळी काढली जाते आणि त्यांना हळद-कुंकू, फुले, अक्षता वाहिल्या जातात. कणकेचे गोड दिवे बनवून किंवा इतर गोड नैवेद्य दाखवून दिव्यांची आरती केली जाते. या पूजेमागे जीवनातील अज्ञानाचा अंधकार दूर करून ज्ञानाचा प्रकाश पसरवण्याची भावना असते. या दिवशी पितरांना तर्पण आणि दीपदान करण्याचेही विशेष महत्त्व आहे, ज्यामुळे त्यांना शांती मिळते असे मानले जाते. नक्की वाचा: आषाढी अमावस्येला यंदा सूर्यग्रहण, गटारी, दीप अमावस्या साजरी होणार का? 

दीप अमावस्या 2026 तिथी आणि मुहूर्त:

• अमावस्या प्रारंभ: ११ ऑगस्ट २०२६, रात्री ०१:५३ (UTC नुसार)
• अमावस्या समाप्ती: १२ ऑगस्ट २०२६, रात्री ११:०६ (UTC नुसार)
• पूजेचा मुख्य दिवस: बुधवार, १२ ऑगस्ट २०२६

गटारी अमावस्या: मांसाहारी मेजवानीचा अखेरचा दिवस

महाराष्ट्रामध्ये याच आषाढ अमावस्येला अनौपचारिकपणे 'गटारी अमावस्या' म्हणूनही ओळखले जाते. 'गटारी' हा शब्द 'गतहारी' या संस्कृत शब्दाचा अपभ्रंश आहे, ज्याचा अर्थ 'त्यागलेला आहार' असा होतो. श्रावण महिना हा अनेकजण धार्मिक व्रत, उपवास आणि सात्विक आहारासाठी पाळतात. या महिन्यात मांसाहार आणि मद्यपान वर्ज्य मानले जाते. त्यामुळे श्रावण सुरू होण्यापूर्वी, म्हणजे गटारी अमावस्येच्या दिवशी मांसाहारी पदार्थांची आणि इतर चविष्ट, आवडीच्या व्यंजनांची मनसोक्त मेजवानी केली जाते. ही एकप्रकारे श्रावण महिन्यातील संयमापूर्वीची 'अखेरची पार्टी' मानली जाते, जिथे कुटुंब आणि मित्रमंडळी एकत्र येऊन आनंद साजरा करतात.

एकाच दिवशी दुहेरी उत्सव

दीप अमावस्या हा पवित्र आणि धार्मिक विधींचा दिवस असताना, गटारी अमावस्या हा मनसोक्त चमचमीत मांसाहाराचा दिवस आहे. दोन्ही सण एकाच दिवशी साजरे होत असल्याने, महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक विविधतेचे दर्शन घडते. काही कुटुंबांमध्ये धार्मिक विधी आणि दिव्यांची पूजा केली जाते, तर काही ठिकाणी श्रावणपूर्व मांसाहाराचा आनंद लुटला जातो. अनेक जण दोन्ही परंपरांचा आदर करत दिवस साजरा करतात, सकाळी दिव्यांची पूजा करून सायंकाळी किंवा रात्री मेजवानीचा बेत करतात.

आषाढ अमावस्या केवळ महाराष्ट्रापुरती मर्यादित नसून, उत्तर भारतात 'हरियाली अमावस्या', आंध्र प्रदेशात 'चुक्काला अमावस्या' आणि कर्नाटकात 'भीमना अमावस्या' म्हणूनही साजरी केली जाते, जिचे महत्त्व आणि प्रथा त्या भागात थोड्या वेगळ्या आहेत.

यंदाची १२ ऑगस्ट २०२६ ची अमावस्या महाराष्ट्रासाठी दिव्यांचा प्रकाश आणि रुचकर पदार्थांचा आस्वाद अशा दुहेरी सोहळ्याची पर्वणी घेऊन आली आहे. श्रावणापूर्वीच्या या दिवशी प्रकाशाची आराधना करत आणि एकत्रित जेवणाचा आनंद घेत, महाराष्ट्राची समृद्ध परंपरा अनुभवता येते.