Dry Drought In Maharashtra: महाराष्ट्रामध्ये जाहीर दुष्काळात ट्रिगर-1 म्हणजे काय? शेतकऱ्यांना कोणत्या सवलती मिळणार?

महाराष्ट्रातील 358 पैकी 265 तालुक्यांना अलीकडेच दुष्काळग्रस्त घोषित करण्यात आले असून, या घोषणेमागील पहिली आणि महत्त्वाची पायरी म्हणजे 'ट्रिगर- 1'. केंद्र सरकारच्या दुष्काळ व्यवस्थापन संहिता, 2016 नुसार राबवल्या जाणाऱ्या या त्रिस्तरीय प्रक्रियेतील पहिला टप्पा नेमका काय आहे आणि त्यामुळे शेतकऱ्यांना कोणत्या सवलती मिळणार, याबाबत सध्या मोठ्या प्रमाणावर चर्चा सुरू आहे.

यंदाच्या हंगामात राज्यातील मोठ्या भूभागाला पावसाच्या तुटीचा फटका बसल्याने, ट्रिगर-1 लागू झालेल्या 265 तालुक्यांतील शेतकऱ्यांना तातडीने दिलासा मिळावा, यासाठी संबंधित सवलती लागू करण्याची प्रक्रिया प्रशासनाकडून सुरू करण्यात येणार आहे. मात्र प्रत्यक्ष नुकसान भरपाई आणि अधिक व्यापक मदतीसाठी ट्रिगर-2 आणि क्षेत्रीय पाहणीची प्रतीक्षा करावी लागणार आहे.

ट्रिगर-1 म्हणजे नेमकं काय

'ट्रिगर-1' हा दुष्काळ जाहीर करण्याच्या प्रक्रियेतील प्राथमिक निकष आहे. यासाठी दोन प्रमुख बाबी तपासल्या जातात. एक म्हणजे संबंधित तालुक्यातील पर्जन्यमानातील तूट (Rainfall Deviation) आणि दुसरी म्हणजे सलग किती दिवस पाऊस पडला नाही (Dry Spell), याचे मूल्यांकन. या दोन्ही निकषांच्या आधारे एखाद्या तालुक्यात पावसाची लक्षणीय तूट आढळल्यास, त्या तालुक्याचा 'ट्रिगर-1' सकारात्मक (होय) असल्याचे निश्चित केले जाते.

विशेष बाब म्हणजे, ट्रिगर-1 सकारात्मक येणे म्हणजे संबंधित भागात दुष्काळ जाहीर झाला, असा त्याचा थेट अर्थ होत नाही. मात्र या टप्प्यावर पात्र ठरलेल्या तालुक्यांना पुढील मूल्यांकनापूर्वीच काही तातडीच्या सवलती लागू करण्याचा निर्णय राज्य सरकारकडून घेतला जातो, जेणेकरून प्रभावित शेतकऱ्यांना विलंब न होता दिलासा मिळू शकेल.

शेतकऱ्यांना मिळणाऱ्या प्रमुख सवलती

महसूल व वन विभागाने यापूर्वी जारी केलेल्या शासन निर्णयांनुसार, ट्रिगर-१ लागू झालेल्या तालुक्यांमध्ये खालील नऊ प्रकारच्या सवलती लागू करण्याची तरतूद आहे:

1. जमीन महसुलात सूट — प्रभावित शेतकऱ्यांना चालू वर्षाच्या जमीन महसुलात सूट दिली जाते.
2. सहकारी कर्जाचे पुनर्गठन — शेतकऱ्यांच्या थकीत सहकारी पीक कर्जाचे पुनर्गठन (Restructuring) करण्यात येते.
3. शेती कर्जाच्या वसुलीस स्थगिती — बाधित तालुक्यांतील शेतकऱ्यांच्या कृषी कर्जाच्या वसुलीला तात्पुरती स्थगिती दिली जाते.
4. कृषी पंपांच्या वीज बिलात सवलत — शेतीपंपांच्या चालू वीज बिलात ठराविक टक्के सूट देण्यात येते.
5. वीज जोडणी खंडित न करणे — दुष्काळग्रस्त भागातील शेतकऱ्यांच्या शेतीपंपांची वीज जोडणी थकबाकीपोटी तोडली जाणार नाही, याची दक्षता घेतली जाते.
6. विद्यार्थ्यांच्या परीक्षा शुल्कात माफी — बाधित तालुक्यांतील शालेय व महाविद्यालयीन विद्यार्थ्यांच्या परीक्षा शुल्कात माफी दिली जाते.
7. रोजगार हमी योजनेतील कामाच्या निकषांत शिथिलता — मनरेगा (रोहयो) अंतर्गत कामाच्या अटींमध्ये काही प्रमाणात सवलत दिली जाते.
8. पिण्याच्या पाण्यासाठी टँकरची व्यवस्था — आवश्यकता असलेल्या गावांमध्ये टँकरद्वारे पिण्याच्या पाण्याचा पुरवठा सुरू केला जातो.
9. जनावरांसाठी चारा छावण्या — पशुधनासाठी आवश्यकतेनुसार चारा छावण्या उभारण्याचा निर्णय घेतला जातो.

रोहित पवार यांची दुष्काळ मदतीवरून सरकारवर टीका

राज्यातील 265 तालुक्यांत दुष्काळाचा पहिला निकष म्हणजेच 'ट्रिगर-1' लागू झाल्यानंतर, राष्ट्रवादी काँग्रेस (शरदचंद्र पवार) पक्षाचे आमदार रोहित पवार यांनी राज्य सरकारच्या मदत उपाययोजनांवर तीव्र नाराजी व्यक्त केली आहे. सरकारने जाहीर केलेली मदत ही "पोकळ" आणि शेतकऱ्यांच्या प्रत्यक्ष नुकसानीच्या तुलनेत अत्यंत तुटपुंजी असल्याची टीका त्यांनी आपल्या एक्स (ट्विटर) पोस्टवरून केली आहे.

 रोहित पवार यांनी आपल्या पोस्टमध्ये म्हटले की, दुष्काळाची घोषणा करताना सरकारने जाहीर केलेल्या उपाययोजना जितक्या पोकळ आहेत, तितकीच पोकळ ही घोषणा स्वतःच आहे. 265 तालुक्यांत आज पहिला ट्रिगर लागू करण्यात आला असला, तरी हा निर्णय किमान तीन ते चार आठवडे आधीच घ्यायला हवा होता, असे त्यांनी नमूद केले आहे.

(The above story first appeared on LatestLY on Sep 26, 2026 01:27 PM IST. For more news and updates on politics, world, sports, entertainment and lifestyle, log on to our website latestly.com).