Ganesh Utsav 2026: कोकणात गणेशोत्सवात दिसणारी 'माटी' म्हणजे काय? कोणकोणत्या गोष्टी बांधतात घ्या जाणून
माटी म्हणजे बांबूच्या काड्यांपासून बनवलेली एक चौकोनी किंवा गोलाकार चौकट असते, जी गणपती बाप्पाच्या मूर्तीच्या अगदी वर, छताला टांगली जाते.
गणेशोत्सव (Ganesh Utsav) हा कोकणवासीयांसाठी खास आनंदाचा सण आहे. अत्यंत साधेपणाने आणि निसर्गाशी जुळवून घेत कोकणवासीय गणपती उत्सव साजरा करतात. महाराष्ट्रात प्रत्येक प्रदेशानुसार सण समारंभ साजरे करण्याच्या पद्धतीतही थोडा फार बदल दिसून येतो. कोकणात घरोघरी गणपतीची आरास करताना आवर्जून दिसणारी एक गोष्ट म्हणजे माटी (Mati). गणपतीच्या डोक्यावर माटी बांधण्याची एक जुनी परंपरा आजही कोकणात दिसते.
कोकणातील गणेशोत्सवात "माटी" किंवा "माटोळी" ही एक अतिशय वैशिष्ट्यपूर्ण आणि जुनी परंपरा आहे. ही परंपरा प्रामुख्याने रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग, गोवा तसेच कोकणातील ग्रामीण भागांत मोठ्या उत्साहाने पाळली जाते. शहरी भागांतही आता अनेक कुटुंबे आपल्या मूळ गावाकडील ही परंपरा जपण्यासाठी माटी बांधतात. माटी बांधताना कुटुंबातील सर्व सदस्य, विशेषतः लहान मुले, यात उत्साहाने सहभागी होतात, त्यामुळे ही केवळ धार्मिक प्रथा न राहता एक कौटुंबिक आणि सामाजिक उपक्रमही बनते. नक्की वाचा: Ganesh Chaturthi 2026: हरतालिका, गणेश चतुर्थी यंदा एकाच दिवशी मग बाप्पाची प्राणप्रतिष्ठा कधी? जाणून घ्या मुहूर्ताची वेळ .
माटी म्हणजे काय?
माटी याला माटोळी असेही म्हणतात. माटी म्हणजे बांबूच्या काड्यांपासून बनवलेली एक चौकोनी किंवा गोलाकार चौकट असते, जी गणपती बाप्पाच्या मूर्तीच्या अगदी वर, छताला टांगली जाते. या चौकटीला रान-वनातील विविध फळे, फुले, कंदमुळे आणि पालेभाज्या बांधल्या जातात.
माटी बांधण्यामागील कारण
- कृषिप्रधान संस्कृतीचे प्रतीक – कोकणात पावसाळ्यानंतर शेती व रानमेवा मुबलक प्रमाणात उपलब्ध होतो. गणपती बाप्पाला निसर्गाने दिलेल्या या समृद्धीचे प्रतीक म्हणून, तसेच कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी माटी बांधली जाते.
- निसर्गाशी नाते जपणे – कोकणी संस्कृतीत निसर्गाला विशेष महत्त्व आहे. रानावनात उगवणाऱ्या फळाफुलांची बाप्पाला ओळख करून द्यावी आणि निसर्गाचे आभार मानावेत, या भावनेतून ही प्रथा सुरू झाली असे मानले जाते.
- कापणीचा हंगाम साजरा करणे – भाद्रपद महिना हा शेतीच्या दृष्टीने महत्त्वाचा हंगाम असतो. या काळात येणाऱ्या रानमेव्याचे प्रदर्शन माटीच्या माध्यमातून केले जाते.
माटीत कोणकोणत्या गोष्टींचा वापर होतो?
माटीत साधारणपणे पुढील गोष्टी बांधल्या जातात:
- फळे: आंबा (कैरी नव्हे, रानटी फळे), करवंदे, जांभूळ, फणस, केळी, चिकू इत्यादी
- कंदमुळे: सुरण, रताळी, कणंगा, आळू यांची पाने व कंद
- भाज्या व पालेभाज्या: भेंडी, वांगी, दोडका, कारली, अळूची पाने
- रानटी वनस्पती: करटुली, टेरा, तेरडा फुले, विविध रानफुले
- इतर: नारळ, सुपारी, बांबूचे कोंब, तसेच काही ठिकाणी छोटी बाहुली, बासरी, चटई असे प्रतीकात्मक वस्तूही टांगल्या जातात
माटी कशी बांधली जाते?
- सर्वप्रथम बांबूच्या पातळ काड्यांपासून चौकोनी किंवा चौरस आकाराची चौकट (फ्रेम) तयार केली जाते.
- या चौकटीला दोरीच्या किंवा नारळाच्या काथ्याच्या साहाय्याने वरील सर्व फळे, भाज्या व रानमेवा एकसारखा टांगला जातो.
- ही सजवलेली चौकट गणपतीच्या मूर्तीच्या अगदी डोक्यावर, छताला दोरीने बांधून टांगली जाते, जेणेकरून ती बाप्पाच्या मूर्तीवर हलकेच झुलत राहते.
- गणपती विसर्जनापर्यंत ही माटी तशीच बांधलेली ठेवली जाते आणि नंतर त्यातील फळे व भाज्या नैवेद्य म्हणून वाटल्या जातात किंवा कुटुंबात वापरल्या जातात.