Gatari Meaning: 'गटारी' अमावास्या की 'गतहारी'? जाणून घ्या मूळ नाव, अर्थ आणि सांस्कृतिक महत्त्व

महाराष्ट्रात श्रावण महिना सुरू होण्याच्या आदल्या दिवशी म्हणजेच आषाढ अमावास्येला मोठ्या प्रमाणावर मांसाहार आणि स्नेहभोजनाचा आस्वाद घेतला जातो. हा दिवस लोकसभ्यतेत 'गटारी अमावास्या' या नावाने प्रचलित झाला आहे. मात्र, अनेक लोकांचा असा गैरसमज असतो की या नावाचा संबंध मद्यपान किंवा अव्यवस्थेशी आहे. भाषिक अभ्यासकांनुसार, 'गटारी' हा शब्द मूळ संस्कृत व प्राकृत भाषेतील 'गतहारी' या शब्दाचा अपभ्रंश आहे.

'गतहारी' शब्दाचा मूळ अर्थ

संस्कृत आणि मराठी परंपरेत 'गत' म्हणजे गेलेला किंवा सोडलेला आणि 'आहार' म्हणजे भोजन. श्रावण महिन्यात हिंदू परंपरेनुसार महिनाभर सात्विक आहार घेण्याचा नियम पाळला जातो. त्यामुळे श्रावण सुरू होण्यापूर्वी मांसाहारी किंवा जड आहाराचा त्याग करण्यापूर्वीचा शेवटचा दिवस म्हणून याला 'गतहारी' (म्हणजेच ज्या आहाराचा त्याग करायचा आहे असा दिवस) म्हटले गेले. कालांतराने बोलीभाषेत 'गतहारी' या शब्दाचा अपभ्रंश होऊन 'गटारी' हा शब्द रूढ झाला.

दीप अमावास्येचे धार्मिक महत्त्व

धार्मिक आणि सांस्कृतिक दृष्टिकोनातून आषाढ अमावास्या ही 'दीप अमावास्या' म्हणून साजरी केली जाते. या दिवशी घरातील सर्व दिवे, समया आणि निरांजने स्वच्छ करून त्यांची मनोभावे पूजा केली जाते. अज्ञानाचा अंधकार दूर होऊन आयुष्यात ज्ञानाचा प्रकाश पसरावा, या उद्देशाने ही दीपपूजा केली जाते. काही ठिकाणी कणकेचे उकडलेले गोड दिवे बनवून देवाला नैवेद्य दाखवण्याचीही परंपरा आहे.

ऋतुबदल आणि आरोग्यविषयक दृष्टीकोन

भारतीय परंपरेत सण आणि आहाराची सांगड निसर्गाशी घातली गेली आहे. वर्षा ऋतूत (पावसाळ्यात) माणसाची पचनशक्ती मंदावते. मान्सूनच्या काळात प्राण्यांमध्ये संसर्गजन्य आजारांचा धोका वाढतो, त्यामुळे आरोग्य उत्तम राहावे यासाठी श्रावण महिन्यात मांसाहार टाळण्याचा सल्ला दिला जातो. म्हणूनच श्रावणातील संयम पाळण्याआधी आषाढ अमावास्येला आवडीचे पदार्थ खाऊन नंतर महिनाभर सात्विक जीवनशैली स्वीकारली जाते.