National Sports Day 2026: ध्यानचंद खेलरत्न ते अर्जुन पुरस्कार; जाणून घ्या भारतातील सर्वोच्च क्रीडा पुरस्कारांबद्दल सर्वकाही!

भारतात 29 ऑगस्ट हा दिवस राष्ट्रीय क्रीडा दिन (National Sports Day) म्हणून साजरा केला जातो. हा दिवस हॉकीचे महान जादूगार मेजर ध्यानचंद यांच्या जयंतीचे औचित्य साधून साजरा केला जातो.  मेजर ध्यानचंद यांनी आपल्या खेळाने भारताला जागतिक स्तरावर एक वेगळी ओळख निर्माण करून दिली. 2026 मध्ये, हा दिवस शनिवार, 29 ऑगस्ट रोजी साजरा केला जाईल. या दिवशी, देशाच्या क्रीडा क्षेत्रातील उत्कृष्ट कामगिरी करणाऱ्या खेळाडू आणि प्रशिक्षकांना राष्ट्रपतींच्या हस्ते प्रतिष्ठित पुरस्कार प्रदान करून त्यांच्या योगदानाचा गौरव केला जातो.

राष्ट्रीय क्रीडा दिन महत्त्व

2012 मध्ये भारत सरकारने मेजर ध्यानचंद यांच्या जयंतीदिनी राष्ट्रीय क्रीडा दिन साजरा करण्याचा निर्णय घेतला, ज्याचा मुख्य उद्देश देशातील तरुणांना क्रीडेशी जोडणे आणि शारीरिक तंदुरुस्तीचे महत्त्व पटवून देणे हा आहे. हा दिवस केवळ पुरस्कारांपुरता मर्यादित नसून, देशभरातील शाळा, महाविद्यालये आणि क्रीडा अकादमींमध्ये विविध क्रीडा स्पर्धा, फिटनेस कार्यक्रम आणि जनजागृती उपक्रम आयोजित केले जातात. यामुळे क्रीडा संस्कृती वाढीस लागते आणि निरोगी जीवनशैलीचा संदेश समाजात पोहोचतो.

मेजर ध्यानचंद खेलरत्न पुरस्कार (Major Dhyan Chand Khel Ratna Award)

मेजर ध्यानचंद खेलरत्न पुरस्कार हा भारताचा सर्वोच्च क्रीडा सन्मान आहे. पूर्वी हा पुरस्कार 'राजीव गांधी खेलरत्न पुरस्कार' या नावाने ओळखला जात होता, परंतु २०२१ मध्ये त्याचे नाव बदलून मेजर ध्यानचंद यांच्या स्मृतीप्रित्यर्थ 'मेजर ध्यानचंद खेलरत्न पुरस्कार' असे करण्यात आले. १९९१-९२ मध्ये स्थापन करण्यात आलेला हा पुरस्कार आंतरराष्ट्रीय स्तरावर गेल्या चार वर्षांतील खेळाडूच्या 'उत्कृष्ट आणि नेत्रदीपक कामगिरीसाठी' दिला जातो. या पुरस्कारात एक पदक, एक प्रमाणपत्र आणि २५ लाख रुपये रोख रक्कम यांचा समावेश असतो.

अर्जुन पुरस्कार (Arjuna Award)

अर्जुन पुरस्कार हा भारताचा दुसरा सर्वोच्च क्रीडा सन्मान आहे, जो १९६१ मध्ये सुरू करण्यात आला. महाभारतातील महान योद्धा अर्जुनाच्या नावावरून हा पुरस्कार ठेवण्यात आला आहे, जो कठोर परिश्रम, समर्पण आणि एकाग्रतेचे प्रतीक मानला जातो. हा पुरस्कार आंतरराष्ट्रीय स्तरावर गेल्या चार वर्षांपासून 'सातत्यपूर्ण उत्कृष्ट कामगिरी' करणाऱ्या आणि नेतृत्वगुण, खिलाडूवृत्ती व शिस्त दर्शवणाऱ्या खेळाडूंना दिला जातो. या पुरस्कारात अर्जुनाची कांस्य प्रतिमा, एक प्रमाणपत्र, पारंपरिक पोशाख आणि १५ लाख रुपये रोख रक्कम यांचा समावेश असतो.

द्रोणाचार्य पुरस्कार (Dronacharya Award)

द्रोणाचार्य पुरस्कार हा भारतातील प्रशिक्षकांसाठी दिला जाणारा सर्वोच्च क्रीडा सन्मान आहे. महाभारतातील द्रोणाचार्य गुरुंच्या नावावरून या पुरस्काराला हे नाव देण्यात आले आहे, जे कौरव आणि पांडव राजपुत्रांचे युद्धकलांचे महान गुरु होते. १९८५ मध्ये स्थापन करण्यात आलेला हा पुरस्कार अशा प्रशिक्षकांना दिला जातो, ज्यांनी गेल्या चार वर्षांच्या कालावधीत खेळाडूंना आंतरराष्ट्रीय स्तरावर उत्कृष्ट कामगिरी करण्यास सक्षम केले आहे. यामध्ये द्रोणाचार्यांची कांस्य प्रतिमा, एक प्रमाणपत्र, पारंपरिक पोशाख आणि १० लाख रुपये रोख रक्कम (नियमित श्रेणीसाठी) आणि १५ लाख रुपये रोख रक्कम (आजीवन योगदानासाठी) यांचा समावेश असतो.

राष्ट्रीय क्रीडा दिन हा भारतातील क्रीडा क्षेत्रातील कर्तृत्वाचा सन्मान करण्याचा आणि संपूर्ण राष्ट्राला शारीरिक तंदुरुस्ती आणि खेळांचे महत्त्व पटवून देण्याचा एक महत्त्वाचा दिवस आहे. या दिवशी हे पुरस्कार प्रदान करून, देश केवळ खेळाडू आणि प्रशिक्षकांचा गौरव करत नाही तर भावी पिढ्यांनाही खेळांमध्ये उत्कृष्ट कामगिरी करण्यासाठी प्रेरित करतो.