झोपताना थोडासा प्रकाशही हृदयासाठी घातक ठरू शकतो, नव्या संशोधनाचा दावा

झोपताना खोलीत असणारा अगदी थोडासा प्रकाशही हृदयाच्या स्नायूंची रचना आणि कार्यक्षमतेवर परिणाम करू शकतो, यामुळे भविष्यात हृदयविकाराचा धोका वाढू शकतो, असे एका नव्या अभ्यासातून समोर आले आहे. CNN च्या रिपोर्टनुसार,  हे संशोधन युरोपियन हार्ट जर्नलमध्ये प्रकाशित करण्यात आले आहे. तुलेन युनिव्हर्सिटी ओबेसिटी रिसर्च सेंटरचे संचालक आणि या अभ्यासाचे वरिष्ठ लेखक डॉ. लू क्यू यांनी सांगितले की, प्रकाश प्रदूषण हा हृदय व रक्तवाहिन्यासंबंधी आजारांसाठी एक नवा धोक्याचा घटक म्हणून समोर येत आहे. रात्रीच्या वेळी होणारा प्रकाशाचा संपर्क कमी करणे ही हृदयविकार रोखण्यासाठी एक महत्त्वाची उपाययोजना ठरू शकते, असे त्यांनी नमूद केले.

तज्ज्ञांच्या मते, चांगल्या झोपेसाठी बेडरूममधील प्रकाशाची पातळी जास्तीत जास्त 1 लक्स इतकी असावी, जी अत्यंत अंधुक मानली जाते. 3 लक्स इतका प्रकाश म्हणजे चंद्रप्रकाशाइतका किंवा बंद दरवाज्याच्या फटीतून येणाऱ्या प्रकाशाइतका असतो.

हृदयाच्या स्नायूंची जाडी वाढण्याचा धोका

संशोधकांना असे आढळले की, झोपताना 3 लक्सपेक्षा जास्त प्रकाशाच्या संपर्कात असलेल्या व्यक्तींच्या हृदयाच्या स्नायूंच्या भिंती जाड होतात, ज्यामुळे हृदयाच्या पंपिंग क्षमतेवर परिणाम होतो. खोलीतील प्रकाश जितका जास्त, तितकी हानी अधिक असल्याचेही संशोधनात नमूद करण्यात आले आहे. यामध्ये मोबाईल फोनचा उघडा स्क्रीन, डिजिटल अलार्म क्लॉकचा प्रकाश किंवा बाहेरून येणाऱ्या प्रकाशाचा समावेश असू शकतो.

या संशोधनासाठी युके बायोबँक अभ्यासातील हृदयविकार नसलेल्या 11,000 हून अधिक व्यक्तींच्या झोपेचे विश्लेषण करण्यात आले. सर्व सहभागींनी सात दिवस मनगटावर सेन्सर घालून रात्रीच्या प्रकाशाची पातळी मोजली. त्यानंतर तीन वर्षांनी प्रत्येकाच्या हृदयाची रचना आणि कार्यक्षमता तपासण्यासाठी एमआरआय करण्यात आली.

रात्री कोणत्याही प्रकाशाच्या संपर्कात नसलेल्या व्यक्तींच्या तुलनेत, 3 लक्सपेक्षा जास्त प्रकाशात झोपणाऱ्यांच्या हृदयाच्या डाव्या वेंट्रिकलच्या भिंती जाड झाल्याचे आढळले, ज्यामुळे आतील जागा कमी झाली. तसेच हृदयाच्या ठोक्यादरम्यान स्नायूंची लवचिकता कमी झाल्याचेही दिसून आले, जो हृदयाच्या कार्यक्षमतेतील बिघाडाचा प्रारंभिक संकेत मानला जातो. हृदयाच्या इतर दोन कप्प्यांमध्येही अशाच प्रकारची हानी आढळली.

तज्ज्ञांची प्रतिक्रिया

या अभ्यासाशी संबंधित नसलेले डेन्व्हरमधील नॅशनल ज्युईश हेल्थचे हृदय व रक्तवाहिन्यासंबंधी प्रतिबंध व आरोग्य विभागाचे संचालक डॉ. अँड्र्यू फ्रीमन यांनी सांगितले की, हृदयाचे स्नायू जाड, कडक किंवा मोठे होणे इष्ट नाही. जास्त प्रकाश आणि त्यामुळे होणाऱ्या झोपेच्या गुणवत्तेतील घसरणीमुळे असे बदल घडू शकतात, असे त्यांनी नमूद केले.

डॉ. क्यू यांच्या मते, रात्रीच्या प्रकाशामुळे हृदयावर होणाऱ्या परिणामांपैकी 24 ते 49 टक्के परिणाम हा पाच ते सहा तासांपेक्षा कमी झालेल्या झोपेमुळे होतो, तर उर्वरित परिणामांमागे रक्तदाब, हृदयगती यासारख्या इतर घटकांचाही सहभाग असू शकतो.

संशोधनाच्या मर्यादा

किंग्ज कॉलेज लंडनमधील फार्मास्युटिकल सायन्स विभागाचे व्याख्याते कार्ल लॉरेन्स यांनी या अभ्यासातील काही मर्यादा नमूद केल्या. एका आठवड्याचे निरीक्षण एकूण प्रकाश एक्सपोजर मोजण्यासाठी पुरेसे नाही, तसेच मनगटावरील सेन्सर डोळ्यांपर्यंत पोहोचणाऱ्या प्रकाशाचे अचूक मोजमाप देऊ शकत नाही, असे त्यांनी सांगितले. याशिवाय, तीन वर्षांनंतरच्या हृदय स्कॅनशी याचा थेट संबंध जोडणे घाईचे ठरू शकते, त्यामुळे कार्यकारणभाव सिद्ध करण्यासाठी आणखी संशोधनाची गरज असल्याचेही त्यांनी नमूद केले.

रात्रीचा प्रकाश कसा टाळावा?

तज्ज्ञांच्या मते, बेडरूममधील प्रकाश रोखणे तुलनेने सोपे आहे. खिडक्यांवर जाड पडदे किंवा ब्लॅकआउट कर्टन्स लावावेत, मात्र सकाळी शरीराच्या नैसर्गिक जैविक घड्याळासाठी हे पडदे उघडून सूर्यप्रकाश घ्यावा. रात्री हॉलमधील दिवे बंद ठेवावेत आणि दरवाजा किंवा खिडकीच्या फटीतून प्रकाश येत असल्यास लाईट-ब्लॉकिंग फोम किंवा स्ट्रिप्स वापराव्यात. आवश्यकता भासल्यास स्लीप मास्कचाही वापर करता येतो.

रात्रीच्या दिव्यासाठी उबदार पांढऱ्या, गडद अंबर किंवा लाल रंगाचे कमी तीव्रतेचे बल्ब निवडावेत, जेणेकरून झोपेवर कमीत कमी परिणाम होईल.