Gatari Amavasya: गटारी अमावस्या म्हणजे काय? जाणून घ्या परंपरा, नाव आणि त्यामागील शास्त्रीय कारणे
आषाढ महिन्याच्या शेवटच्या दिवशी साजरी केली जाणारी गटारी अमावस्या महाराष्ट्रातील एक प्रसिद्ध लोकपरंपरा आहे. श्रावण महिन्यातील सात्विक आहारापूर्वी साजरी होणाऱ्या या दिवसाचे नाव, मूळ इतिहास, धार्मिक आणि आरोग्याशी संबंधित पैलू या लेखात सविस्तर मांडले आहेत.
What is Gatari Amavasya? महाराष्ट्रात आषाढ महिन्याचा शेवटचा दिवस अतिशय उत्साहात आणि खास पद्धतीने साजरा केला जातो. या दिवसाला लोकभाषेत 'गटारी अमावस्या' असे म्हटले जाते. या दिवसानंतर हिंदू पंचांगानुसार पवित्र असा श्रावण महिना सुरू होतो. श्रावण महिन्यात बहुतांश नागरिक महिनाभर मांसाहार आणि मद्यपान वर्ज्य करून सात्विक आहार पाळतात. त्यामुळे श्रावण सुरू होण्यापूर्वीच्या शेवटच्या दिवशी नागरिक आपल्या आवडीच्या मांसाहारी पदार्थांचा आणि भोजनाचा मनमुराद आस्वाद घेतात.
'गटारी' नाव कसे पडले? अपभ्रंश आणि मूळ शब्द
अनेकदा 'गटारी' या शब्दावरून गैरसमज निर्माण होतात किंवा चेष्टा केली जाते. मात्र, सांस्कृतिक आणि भाषा अभ्यासकांच्या मते या शब्दाचा मूळ आधार वेगळा आहे.
या दिवसाचे मूळ नाव 'गतहारी अमावस्या' असे आहे. 'गत' म्हणजे निघून गेलेले किंवा भूतकाळ आणि 'आहार' म्हणजे भोजन. जो आहार किंवा अन्नप्रकार आगामी काळात वर्ज्य करायचा आहे, तो संपवण्याचा किंवा त्याचा शेवटचा आस्वाद घेण्याचा दिवस म्हणजे 'गतहारी'. काळाच्या ओघात या शब्दाचा अपभ्रंश होऊन त्याला 'गटारी' असे नाव पडले.
आरोग्याची काळजी आणि ऋतू बदलाचे वैज्ञानिक कारण
गटारी अमावस्या साजरी करण्यामागे केवळ परंपरा नाही, तर त्याला निसर्ग आणि मानवी आरोग्याची जोड आहे. आषाढ संपून श्रावणाची सुरुवात होताच महाराष्ट्रात पावसाचा जोर वाढतो.
पावसाळ्यात हवामानातील बदलांमुळे मानवी पचनसंस्था मंदावते आणि पचनशक्ती कमकुवत होते. या काळात जड किंवा तेलकट-तिखट मांसाहारी अन्न पचवणे शरीरासाठी कठीण जाते. तसेच, हा काळ माशांच्या प्रजननाचा काळ मानला जात असल्याने जलाशयातील मासेमारी देखील थांबवली जाते. यामुळेच श्रावण महिन्यात पचनास हलका आणि सात्विक आहार घेण्याची परंपरा पूर्वजांनी सुरू केली.
दीप अमावस्या आणि शेती संस्कृतीशी नाते
आषाढ अमावस्येला केवळ मांसाहारापुरते मर्यादित न ठेवता धार्मिक आणि कृषी संस्कृतीत वेगळे स्थान दिले गेले आहे. या दिवशी घरातील सर्व दिवे, कंदील आणि समया स्वच्छ करून त्यांची पूजा केली जाते. म्हणूनच याला 'दीप अमावस्या' असेही म्हणतात.
त्याचप्रमाणे, शेतकरी वर्ग या दिवशी आपल्या शेतीची अवजारे, नांगर आणि उपकरणांची स्वच्छता करून त्यांची पूजा करतो. शेतीकामातून एक दिवस विश्रांती घेऊन नवीन ऋतूच्या स्वागताची तयारी केली जाते.
आधुनिक काळातील साजरीकरणाचे स्वरूप
आजच्या काळात गटारी अमावस्येचे स्वरूप मित्रमंडळी आणि कुटुंबासोबत एकत्र येण्याच्या सोहळ्यात बदलले आहे. हॉटेल व्यावसायिक, खानावळी आणि घराघरांमध्ये या दिवशी विशेष बेत आखले जातात.
श्रावणातील संयम आणि उपासनेच्या कालावधीपूर्वी सामाजिक सलोखा जपण्याचा आणि कौटुंबिक आनंद साजरा करण्याचा एक माध्यम म्हणून हा दिवस महाराष्ट्राच्या लोकसंस्कृतीत महत्त्वाचा मानला जातो.