Quit India wikimedia commons

भारतीय इतिहासातील एक सुवर्णपान म्हणजे ‘भारत छोडो आंदोलन’ (Quit India Movement). दरवर्षी ८ ऑगस्ट रोजी हा दिवस भारतभर ‘भारत छोडो आंदोलन दिवस’ किंवा ‘ऑगस्ट क्रांती दिन’ म्हणून साजरा केला जातो. हा दिवस आपल्याला १९४२ मध्ये महात्मा गांधींनी ब्रिटिश राजवटीविरुद्ध पुकारलेल्या निर्णायक संघर्षाची आठवण करून देतो, ज्याने भारताला स्वातंत्र्याच्या दिशेने एक मोठे पाऊल टाकण्यास प्रेरित केले. २०२६ मध्येही, संपूर्ण देश या ऐतिहासिक क्षणाचे स्मरण करेल आणि स्वातंत्र्यसैनिकांच्या त्यागाला आदरांजली वाहेल.

'करा किंवा मरा' – एक क्रांतीकारी हाक

८ ऑगस्ट १९४२ रोजी महात्मा गांधींनी मुंबईतील ऐतिहासिक गोवालिया टँक मैदानावर (आता ऑगस्ट क्रांती मैदान म्हणून ओळखले जाते) ‘भारत छोडो’ आंदोलनाची घोषणा केली. याच वेळी, त्यांनी भारतीयांना ‘करा किंवा मरा’ (Do or Die) हा अविस्मरणीय मंत्र दिला. या घोषणेमागे गांधीजींचा हा संदेश होता की, भारतीयांनी एकतर पूर्ण स्वातंत्र्य मिळवावे किंवा या प्रयत्नात आपले प्राण द्यावेत. हा केवळ एक नारा नव्हता, तर ते भारतातील प्रत्येक नागरिकाला स्वातंत्र्यलढ्यात सक्रियपणे सहभागी होण्याचे आवाहन होते. ब्रिटिश राजवट तात्काळ समाप्त करावी अशी या आंदोलनाची मुख्य मागणी होती.

आंदोलनाची पार्श्वभूमी आणि कारणे

दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात, ब्रिटनची लष्करी स्थिती अनिश्चित असताना आणि क्रिप्स मिशनच्या अपयशामुळे भारतीयांमध्ये वाढलेला असंतोष, यामुळे गांधीजींनी ब्रिटिश राजवटीविरुद्ध हे तिसरे मोठे आंदोलन सुरू करण्याचा निर्णय घेतला. भारतीयांच्या इच्छेविरुद्ध त्यांना युद्धात ओढणे, तसेच महागाई आणि अन्नधान्याच्या तुटवड्यामुळे देशात प्रचंड नाराजी होती. या सर्व परिस्थितीमुळे लोकांमध्ये ब्रिटिश राजवटीविरुद्ध तीव्र राष्ट्रीय भावना निर्माण झाली होती.

आंदोलनाचा परिणाम आणि महत्त्व

जरी ब्रिटिश सरकारने कठोरपणे हे आंदोलन दडपले आणि महात्मा गांधींसह अनेक प्रमुख नेत्यांना त्वरित अटक केली, तरी या आंदोलनाने भारतीय स्वातंत्र्यसंग्रामात एक महत्त्वपूर्ण टप्पा गाठला. देशभरात स्वयंस्फूर्तपणे आंदोलने, संप आणि निदर्शने झाली. अरुणा असफ अलींसारख्या युवा नेत्यांनी ग्वालिया टँक मैदानावर तिरंगा फडकवून आंदोलनाची ज्योत तेवत ठेवली. या आंदोलनाने ब्रिटिश सरकारला हे पटवून दिले की, आता भारतावर त्यांची पकड कायम राहणार नाही. यामुळे भारताच्या स्वातंत्र्याची प्रक्रिया अधिक वेगवान झाली, राष्ट्रीय एकात्मता वाढली आणि लोकांमध्ये राजकीय जाणीव निर्माण झाली.

भारत छोडो आंदोलन दिवस कसा साजरा करतात?

८ ऑगस्ट २०२६ रोजी, भारतभर विविध कार्यक्रमांचे आयोजन करून या दिवसाचे महत्त्व अधोरेखित केले जाईल. हा दिवस कोणताही राष्ट्रीय अवकाश नसला तरी, देशभर उत्साहात स्मरण केले जाते. प्रमुख शहरांमध्ये, विशेषतः मुंबईतील ऑगस्ट क्रांती मैदानावर, ध्वजारोहण समारंभ आणि शहीदांना आदरांजली वाहण्याचे कार्यक्रम आयोजित केले जातात. शाळा, महाविद्यालये आणि सार्वजनिक संस्थांमध्ये भारत छोडो आंदोलनाचा इतिहास, त्याचे महत्त्व आणि गांधीजींच्या विचारांवर आधारित चर्चासत्रे, व्याख्याने व सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. यातून तरुणाईला आपल्या गौरवशाली इतिहासाची आणि स्वातंत्र्यासाठी दिलेल्या योगदानाची माहिती मिळते.

भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यात 'भारत छोडो आंदोलना'चे योगदान अतुलनीय आहे. 'करा किंवा मरा' या घोषणेने लाखो भारतीयांना एकत्र आणले आणि स्वातंत्र्याच्या ध्येयासाठी लढण्याची प्रेरणा दिली. हा दिवस आपल्याला त्या महान देशभक्तांच्या त्याग आणि शौर्याची आठवण करून देतो, ज्यांनी भारताला ब्रिटिश राजवटीतून मुक्त करण्यासाठी आपले सर्वस्व अर्पण केले.