RBI ची नवी Tap & Pay सुविधा ठरणार गेमचेंजर; MyUPI देखील झाली सादर

 New Digital Payment Upgrades: नॅशनल पेमेंट्स कॉर्पोरेशन ऑफ इंडियाने ( National Payments Corporation of India) युनिफाइड पेमेंट्स इंटरफेस अर्थात यूपीआय (UPI) प्रणालीत दोन महत्त्वाच्या सुविधा जोडल्या आहेत. यामध्ये संपर्करहित व्यवहारांसाठी 'टॅप अँड पे' (Tap & Pay) आणि एआय-चलित ग्राहक सेवा व नियंत्रण मंच 'माय यूपीआय' (MyUPI) यांचा समावेश आहे. मुंबईत सुरू असलेल्या ग्लोबल फिनटेक फेस्ट (जीएफएफ) २०२६ या कार्यक्रमात रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाचे गव्हर्नर संजय मल्होत्रा यांच्या हस्ते या नव्या सुविधांचे अनावरण करण्यात आले. यावेळी एनपीसीआयचे बिगर-कार्यकारी अध्यक्ष व स्वतंत्र संचालक अजय कुमार चौधरी, बँकिंग क्षेत्रातील वरिष्ठ अधिकारी तसेच फिनटेक उद्योगातील मान्यवर उपस्थित होते.

पीओएस टर्मिनलवर 'टॅप अँड पे' सुविधा

नव्याने सादर करण्यात आलेल्या यूपीआय 'टॅप अँड पे' सुविधेमुळे ग्राहकांना पॉइंट-ऑफ-सेल (पीओएस) टर्मिनलवर संपर्करहित पद्धतीने पैसे भरता येणार आहेत. यासाठी वापरकर्त्याला त्याचा एनएफसी-सक्षम स्मार्टफोन अनलॉक करून तो एनएफसी-सुसंगत टर्मिनलजवळ नेण्याची गरज असेल.

विशेष म्हणजे हा व्यवहार वापरकर्त्याच्या मोबाइल डेटा जोडणीवर अवलंबून नसून, तो पीओएस मशीनच्या इंटरनेट जोडणीमार्फत पूर्ण होतो. त्यामुळे किरकोळ खरेदीच्या वेळी व्यवहार अधिक जलद होण्यास तसेच कमकुवत मोबाइल नेटवर्क असलेल्या भागांतही ही सुविधा विश्वासार्हपणे कार्यरत राहण्यास मदत होणार आहे.

या सुविधेअंतर्गत यूपीआयशी जोडलेली विविध प्रकारची खाती वापरता येतील, ज्यामध्ये यूपीआयवरील रुपे क्रेडिट कार्डाचाही समावेश आहे. पाच हजार रुपयांपर्यंतचे व्यवहार यूपीआय पिनशिवाय पूर्ण करता येतील, तर त्यापेक्षा अधिक रकमेच्या व्यवहारांसाठी वापरकर्त्याला थेट पीओएस टर्मिनलवर पिन टाकावा लागेल.

बायोमेट्रिक व्यवहारांतील वाढ

ही नवी सुविधा एनपीसीआयने २०२५ च्या ग्लोबल फिनटेक फेस्टमध्ये सादर केलेल्या बायोमेट्रिक ऑथेंटिकेशन प्रणालीवर आधारित आहे. अधिकृत आकडेवारीनुसार, ३१ ऑगस्ट २०२६ पर्यंत बायोमेट्रिक पडताळणीद्वारे पूर्ण झालेल्या यूपीआय व्यवहारांची संख्या ६.२९ अब्जांहून अधिक झाली आहे, जे जलद व्यवहार पडताळणी पद्धतींबाबत ग्राहकांमध्ये वाढत्या स्वीकारार्हतेचे निदर्शक मानले जात आहे.

'माय यूपीआय' आणि एआय-आधारित सहाय्यता

संपर्करहित पेमेंट सुविधेसोबतच रिझर्व्ह बँकेने 'माय यूपीआय' (यूपीआय हेल्प २.०) हा मंचही सादर केला. एनपीसीआयच्या 'फिएमआय' या स्वतंत्र स्मॉल लँग्वेज मॉडेलवर आधारित हा मंच विविध बँका व यूपीआय ॲप्सवरील व्यवहारांसाठी एकत्रित विश्वास व नियंत्रण यंत्रणा म्हणून काम करेल.

'माय यूपीआय' वापरकर्त्यांना त्यांच्या व्यवहारांचा इतिहास तसेच ऑटोपे मँडेट्सचे एकत्रित विवरण उपलब्ध करून देते. यासोबतच यामध्ये अनेक सुरक्षा वैशिष्ट्येही समाविष्ट करण्यात आली आहेत:

• सेफ्टी स्विच – खाते धोक्यात असल्याची शंका असल्यास यूपीआय डेबिट व्यवहार तात्पुरते रोखण्याची विनंती करण्याची सुविधा.
• यूपीआय नंबर डिलिंक – मोबाइल क्रमांक यूपीआय पेमेंट प्राप्त करण्यापासून वेगळा करण्याचा पर्याय.
• पेयी संदर्भ माहिती – व्यवहार अधिकृत करण्यापूर्वी लाभार्थीबाबत अतिरिक्त पार्श्वभूमी माहिती उपलब्ध करून देणारी यंत्रणा.
• स्वयंचलित चार्जबॅक प्रक्रिया – पात्र व्यवहारांसाठी रिअल-टाइम चार्जबॅक तयार करून तक्रार निवारण प्रक्रिया वेगवान करणारी सुविधा.
• व्यवहार पुनरावृत्ती (ट्रान्झॅक्शन रिप्ले) – कोणत्याही सहाय्यक यूपीआय ॲपवरून जुने व्यवहार पुन्हा आठवून पुन्हा पूर्ण करण्याची सुविधा.

बँका व ग्राहकांसाठी फायदे

या मंचामध्ये चोवीस तास बहुभाषिक ग्राहक सहाय्यता व स्वयं-सेवा वैशिष्ट्यांचाही समावेश करण्यात आला आहे, ज्यामुळे बँकांची कार्यक्षमता वाढण्यासोबतच दैनंदिन डिजिटल व्यवहारांमध्ये ग्राहकांना अधिक पारदर्शकता मिळणार आहे. एकंदरीत, या दोन्ही सुविधांमुळे यूपीआय प्रणाली अधिक सुरक्षित, जलद व युजर फ्रेंडली होण्याच्या दिशेने पाऊल पडल्याचे मानले जात आहे.