मराठवाडा मुक्ती संग्राम दिन कितवा आहे: रझाकारांच्या दहशतीवर भारी पडले हुतात्म्यांचे धैर्य; असा गाजला मराठवाड्याचा शौर्य लढा

Marathwada Liberation Day: देश १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी स्वतंत्र झाला असला, तरी महाराष्ट्रातील मराठवाड्याला स्वातंत्र्याची पहाट पाहण्यासाठी आणखी १३ महिने आणि दोन दिवस वाट पाहावी लागली होती. हैदराबाद संस्थानाचा भाग असलेला मराठवाडा १७ सप्टेंबर १९४८ रोजी निजामाच्या जुलमी राजवटीतून मुक्त होऊन अधिकृतपणे भारतीय संघराज्यात विलीन झाला. या ऐतिहासिक संग्रामात हजारो हुतात्म्यांनी दिलेल्या बलिदानाचे स्मरण करण्यासाठी दरवर्षी १७ सप्टेंबर हा दिवस 'मराठवाडा मुक्ती संग्राम दिन' म्हणून उत्साहात साजरा केला जातो.

यावर्षी कितवा मुक्ती संग्राम दिन?

१७ सप्टेंबर १९४८ रोजी मराठवाडा निजामाच्या राजवटीतून मुक्त झाला. त्यानुसार १७ सप्टेंबर २०२६ रोजी मराठवाडा मुक्ती संग्रामाचा ७८ वा वर्धापन दिन म्हणजेच ७८ वा 'मराठवाडा मुक्ती संग्राम दिन' साजरा केला जात आहे. मुक्तीला ७८ वर्षे पूर्ण होत असताना संपूर्ण मराठवाड्यात हुतात्म्यांना अभिवादन करून शासकीय व सामाजिक पातळीवर विविध कार्यक्रमांचे आयोजन करण्यात आले आहे.

निजामाचा हट्ट आणि स्वातंत्र्यापासून वंचित मराठवाडा

ब्रिटिशांनी भारत सोडताना संस्थानांना भारतात किंवा पाकिस्तानात विलीन होण्याचा अथवा स्वतंत्र राहण्याचा अधिकार दिला होता. तत्कालीन हैदराबाद संस्थानाचा सातवा निजाम मीर उस्मान अली खान याने स्वतंत्र राहण्याचा निर्णय घेतला. यामुळे संस्थानातील मराठवाड्याचे आठ जिल्हे (छत्रपती संभाजीनगर, जालना, परभणी, हिंगोली, नांदेड, लातूर, धाराशीव आणि बीड) अन्यायी राजवटीच्या कचाट्यात अडकले होते. मराठी भाषेवर आणि संस्कृतीवर निर्बंध लादले गेले, ज्यामुळे स्थानिक जनतेत असंतोष खदखदू लागला.

रझाकारांचे अत्याचार आणि जनआंदोलनाचा लढा

निजामशाही टिकवण्यासाठी कासिम रिझवीच्या नेतृत्वाखालील 'रझाकार' या निमलष्करी संघटनेने नागरिकांवर अनन्वित अत्याचार केले. या दडपशाहीविरोधात स्वामी रामानंद तीर्थ यांच्या नेतृत्वाखाली व्यापक जनलढा उभा राहिला. त्यांच्यासोबत गोविंदभाई श्रॉफ, बाबासाहेब परांजपे, दिगंबरराव बिंदू, अनंत भालेराव यांसारख्या नेत्यांनी आंदोलनाची धुरा सांभाळली. गावोगावी तरुणांनी आणि शेतकऱ्यांनी भूमिगत पथके तयार करून रझाकारांना प्रखर प्रतिकार केला.

मराठवाडा मुक्ती संग्राम दिन फोटो

File Photo

'ऑपरेशन पोलो' आणि ऐतिहासिक विजय

हैदराबाद संस्थानातील वाढता हिंसाचार आणि नागरिकांवरील अत्याचार रोखण्यासाठी भारताचे गृहमंत्री सरदार वल्लभभाई पटेल यांनी कठोर पाऊल उचलले. १३ सप्टेंबर १९४८ रोजी भारतीय सैन्याने मेजर जनरल जे. एन. चौधरी यांच्या नेतृत्वाखाली 'ऑपरेशन पोलो' ही लष्करी मोहीम सुरू केली. भारतीय जवानांच्या धडक कारवाईपुढे निजामी सैन्याचा टिकाव लागला नाही. अखेर १७ सप्टेंबर १९४८ रोजी सायंकाळी निजामाने शरणागती पत्करली आणि मराठवाडा स्वतंत्र झाला.