पोळा किती तारखेला आहे: बैलांच्या सजावटीपासून पुरणपोळीच्या नैवेद्यापर्यंत, महाराष्ट्रातील कृषी सणाचे अनोखे विधी समजून घ्या

पोळा 2026 तारीख: महाराष्ट्राच्या मातीशी नाळ जोडलेला आणि कृषी संस्कृतीचा अविभाज्य भाग असलेला पोळा सण (बैल पोळा) दरवर्षी मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो. हा केवळ एक उत्सव नसून, शेतकरी आणि त्यांच्या पशुधनातील जिव्हाळ्याचे नाते अधोरेखित करणारा दिवस आहे. यंदा २०२६ मध्ये, गुरुवारी, १० सप्टेंबर रोजी हा पारंपरिक सण मोठ्या उत्साहात साजरा होणार आहे. श्रावण महिन्यातील पिठोरी अमावस्येला साजरा होणाऱ्या या सणाला शेतकरी बांधवांसाठी विशेष महत्त्व आहे, कारण याच दिवशी बळीराजा आपल्या बैलांना पूजून त्यांच्या अथक श्रमाचे मोल करतो.

पोळ्याचे महत्त्व आणि इतिहास

पोळा हा सण प्रामुख्याने महाराष्ट्र आणि छत्तीसगडमध्ये साजरा केला जातो, तर मध्य प्रदेश, तेलंगणा आणि कर्नाटकातील काही भागांमध्येही याचे विविध रूपे पाहायला मिळतात. शेतीत बैलांचे योगदान अनमोल आहे. नांगरणीपासून ते धान्यवाहतुकीपर्यंत, बैल शेतकऱ्यांचा सच्चा सोबती असतो. याच बैलांप्रती आदर, प्रेम आणि कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी पोळा सण साजरा केला जातो. या दिवशी बैलांना शेतीच्या कामातून पूर्ण विश्रांती मिळते. पौराणिक कथेनुसार, भगवान श्रीकृष्णाने 'पोलासुर' नावाच्या राक्षसाचा वध याच दिवशी केला होता, त्यामुळे या दिवशी मुलांचे आणि प्राण्यांचे महत्त्व अधोरेखित होते अशीही एक आख्यायिका आहे.

मुख्य विधी आणि परंपरा

पोळा सणाची तयारी आदल्या दिवसापासूनच सुरू होते:

• आवतण (निमंत्रण): पोळ्याच्या आदल्या दिवशी शेतकरी आपल्या बैलांना आमंत्रण देतात, जणू काही ते कुटुंबातील सदस्यच आहेत.
• स्वच्छता आणि खांदामळणी: पोळ्याच्या दिवशी सकाळी बैलांना नदी किंवा ओढ्यावर नेऊन स्वच्छ अंघोळ घातली जाते. त्यानंतर त्यांच्या खांद्यांना हळद आणि तुपाने किंवा तेलाने शेकले जाते. याला 'खांद शेकणे' किंवा 'खांदामळणी' म्हणतात, ज्यामुळे वर्षभराच्या श्रमातून त्यांना आराम मिळतो.
• आकर्षक सजावट: आंघोळीनंतर बैलांना नक्षीदार झूल (पाठीवरचे वस्त्र), सुंदर बाशिंगे (डोक्यावरील आभूषण), गोंडे, घुंगरांच्या माळा, नवी वेसण, नवी कासरा आणि पायात चांदीचे वा करदोड्याचे तोडे घालून सजवले जाते. त्यांच्या शिंगांना विविध रंगांनी रंगवून, शरीरावर गेरूचे ठिपके काढले जातात. यावेळी रासायनिक रंगांचा वापर टाळण्याचा सल्ला दिला जातो.

पूजेचा उत्साह आणि मिरवणूक

सजवलेल्या बैलांना घरी आणल्यानंतर घरातील महिला सडा-रांगोळ्या घालून त्यांचे स्वागत करतात. घरातील सुवासिनी बैलांची विधिवत पूजा करतात. तुपाचे दिवे लावून त्यांची आरती केली जाते आणि त्यांना कुंकू लावून औक्षण केले जाते.

पुरणपोळीचा नैवेद्य: या दिवशी पुरणपोळीचा गोड नैवेद्य बैलांना आणि देवाला दाखवला जातो. काही ठिकाणी पुरणपोळीसोबत इतर गोड पदार्थही नैवेद्यासाठी बनवले जातात.

गावातील मिरवणूक: महाराष्ट्रातील अनेक गावांमध्ये पोळ्याच्या दिवशी सजवलेल्या बैलांची पारंपरिक मिरवणूक काढली जाते. ढोल-ताशांच्या गजरात आणि 'झडत्या' (पोळ्याची गीते) गात शेतकरी आपल्या सर्जा-राजाला घेऊन गावातून फिरतात. गावाच्या सीमेवर आंब्याच्या पानांचे तोरण बांधून 'मानवाईक' व्यक्तीच्या हस्ते ते तोडले जाते आणि मग पोळा 'फुटतो' अशी परंपरा आहे.

प्रादेशिक विविधता आणि तान्हा पोळा

पोळा सण साजरा करण्याच्या पद्धतीत काही प्रादेशिक विविधता आढळतात. विशेषतः विदर्भात हा सण मोठ्या प्रमाणात साजरा होतो. काही ठिकाणी, मुख्य पोळ्यानंतर दुसऱ्या दिवशी 'तान्हा पोळा' साजरा करण्याची प्रथा आहे. यात लहान मुले मातीचे बैल सजवून घरोघरी फिरतात आणि पैसे किंवा भेटवस्तू मिळवतात.

सुट्टीची स्थिती

महाराष्ट्र शासनाच्या २०२६ च्या सार्वजनिक सुट्ट्यांच्या यादीत १० सप्टेंबर रोजी पोळा सणासाठी राज्यव्यापी सुट्टी जाहीर केलेली नाही, परंतु अनेक ग्रामीण भागात स्थानिक स्तरावर हा दिवस विशेष महत्त्वाचा मानला जातो.

एकंदरीत, पोळा हा सण केवळ एका दिवसाचा उत्सव नसून, तो शेतकऱ्याच्या जीवनातील बैलांचे महत्त्व, त्यांच्याप्रती असलेली कृतज्ञता आणि महाराष्ट्राची समृद्ध कृषी परंपरा यांचा संगम आहे. हा सण शेतकरी आणि पशुधनातील अतूट नाते अधिक दृढ करतो.